Historia katedry  

W pierwszej połowie 12 wieku została na miejscu dzisiejszej trójnawy gotyckiej wybudowana trójnawowa bazylika romańska. Ta została poświęcona w 1131 r., będąc poświęcona św. Wacławowi. W tym czasie przeniósł biskup Jindrich Zdik swoją siedzibę z dzisiaj już nie istniejącego kościoła św. Piotra ku kościelu św. Wacława. Katedra w ciągu czasu doznała licznych przebudowań i dobudowań. Po pożarach w 13 i 14 wieku została katedra przebudowana do gotyckiej postaci. W latach 1582-1591 kazał wybudować biskup Stanisław II. Pawlowski renesansową kaplicę św. Stanisława. W latach 1616-1619 zostało przez biskupa Francziszka kardynała Dietrichsteina dobudowane monumentalne wczesnobarokowe prezbiterium, które jest największe tego rodzaju w Republice Czeskiej a zarazem jest jednym z najstarszych budynków barokowych w ziemi. Poniżej prezbiterium znajduje się dwupiętrowa krypta. W latach 60 18 wieku została dobudowana barokowa kaplica loretańska. 

Do dzisiejszej postaci całą katedrę przebudował w stylu nowogotyckim Gustaw Meretta pod patronatem arcybiskupa Bedřicha kardynała Fürstenberga w latach 1883-1892. Wtedy zostały przybudowane dwie wieże zachodniego frontu o 68 metrowej wysokości i południowa monumentalna wieża, która dotwarza panoramę miasta, a która jest także drugą najwyższą wieżą w Republice Czeskiej (101m). Pod wieżą została wybudowana kaplica św. Jana Chrzciciela, naprzeciwko została wzniesiona ku północnej części prezbiterium nowogotycka kaplica św. Cyrila i Metodego. Całe wnętrze katedry – trójnawa i prezbiterium zostały ponownie adaptowane w stylu gotyckim. Do dzisiaj dochowała się najstarsza część katedry – pierwotne przyczółki murów nawy katedralnej, częściowo fundamenty mniejszych wieży na frontu i romańska krypta z pierwszej połowy 12 wieku.

Wymiary katedry – jest długa prawie 80m, jej szerokość jest 17,5m. Trójnawa jest wysoka 17m, prezbiterium jest wysokie 23m. Krypty mają wymiary 25,17m. Katedra ma ze swymi dobudowanymi częściami obszar 2700m. Do katedry jest możliwe pomieścić 5 tysięcy wiernych. 

Z katedrą są związane inne liczne budynki w jej najbliższych okolicach. Gotycka droga krzyżowa z 14 wieku, oryginalna kaplica św. Jana Chrzciciela z 13 wieku, kaplica św. Barbary, która znajduje się na drugim piętrze wieży cylindrycznej, romański Pałac biskupi (Pałac Zdika), którego resztki odkryto w 1867 r., zostały one uznane za zabytki kultury narodowej pierwszej kategorii. Pałac biskupi jest uważany za jedną z najważniejszych i artystycznie najcenniejszych zabytków epoki romańskiej w Europie. Te zabytki są dostępne z sąsiedniego Muzeum archidiecezjalnego. Innymi budynkami w najbliższym otoczeniu katedry są: wikarego zakrystia, która pierwotnie służyła jako kapitulna sień romańskiej katedry (połowa 12 wieku), zakrystia kanonii z 18 wieku i kościół rektoracki św. Anny, pierwotnie kaplica gotycka, która została przebudowana na początku 17 wieku do wczesnobarokowej postaci – te budynki nie są zwiedzaniu dostępne.

Wspólnie z katedrą, już od początku istniały liczne ważne instytucje: kapituła metropolitalna (pierwotnie z 12 kanonikami), szkoła katedralna, skryptorium, które w pierwszej połowie 12 wieku należało do najważniejszych w Europie – biblioteka kapitulna i archiwum.

Katedra św. Wacława ma także bogatą historię muzyczną. W katedrze działali dyrektorzy chórów i kompozytorzy, na przykład Jakub Gallus Handl Petelin 1579-1585 bądź Pavel Jan Vejvanovsky 1690-1693. W sąsiedztwie katedry w kapitulnym pałacu książęcym skomponował W. A. Mozart ołomuniecką symfonię F-dur 1767, Ludwig van Beethoven dla katedry Missę solemnis.

Przewodnik katedry 

Południowa nawa (na prawo od głównych drzwi wejściowych) 

Na drugim filarze po prawej stronie jest ołtarz poświęcony św. Piotrowi i Pawłowi z repliką gotyckiej piety z lat 1410- 1420, której oryginał znajduje się w Muzeum archidiecezjalnym.

Kaplica loretańska Matki Boskiej – pierwotnie gotycka kaplica świętych Cyryla i Metodego z 14 wieku została w epoce baroku poświęcona Matce Boskiej, znajdują się tutaj freski wybitnego morawskiego barokowego malarza Jana Kristofa Handke.

Ołtarz św. Jana Sarkandera z grobem, w którym są ułożone zwłoki tego morawskiego męczennika, który został w 1995 r. w Ołomuńcu wspólnie z Zdislawą z Lemberka uznany za świętego przez papieża Jana Pawła II.

Kaplica św. Stanisława – pierwotnie renesansowa kaplica z unikatową brązową kratą z końca 16 wieku, później zbarokizowana, z obfitą stiukową, rzeźbiarską i malarską dekoracją.

Po obuch stronach przy wejściu do kaplicy św. Stanisława znajdują reliefy pamiątkowe: na lewo jest brązowy relief biskupa marka Kuena (+1565), pierwszego ołomunieckiego biskupa urodzonego w Ołomuńcu. Na prawo jest barokowy marmurowy nagrobek ołomunieckich książąt udzielnych Swatopłuka i Wacława, którzy byli obecni przy powstaniu katedry.

Prezbiterium 

Prezbiterium jest oddzielone od trójnawy artystyczną kratą z końca 19 wieku z warsztatu ołomunieckiego mistrza ślusarskiego Johanna Lefedy.

Ołtarz główny został wytworzony z marmuru kararskiego w stylu nowogotyckim i jest udekorowany rzeźbami czterech wschodnich ojców, rzeźby te zostały wytworzone przez renesansowego rzeźbiarza Mimo da Fiesolego w drugiej połowie 15. wieku. Rzeźby pierwotnie znajdowały się na ołtarzu głównym rzymskiej bazyliki Santa Maria Maggiore, skąd zostały kupione przez kardynała Fürstenberga.

Na lewo od ołtarza jest ponad katedrą arcybiskupi rzeźba św. Wacława i na przeciwległej ścianie jest św. Ludmiła, jego babcia.

Witraże w prezbiterium są nowogotyckie, wytworzone przez firmę Mayer z Monachium. Środkowe okno witrażowe pokazuje klęczącego kardynała Fürstenberga pod Matką Boską i św.Wacławem, któremu kardynał przekazuje dziękczynny prezent- makietę nowogotyckiej katedry św.Wacława.

Ławki chórowe  znajdują się po stronach prezbiterium, ławki są ozdobione cennymi rzeźbami z 17 wieku.

Małe organy są umieszczone na prawo od wejścia do prezbiterium powstały w mieście Krnov w 1977 r.

Na prawej stronie na pierwszym piętrze jest oratorium arcybiskupi. Pod nim jest wejście do chrzcielnej oraz grobowej kaplicy św. Jana Chrzciciela (nazywano ją także kaplicą Pod wieżą). Tutaj są pochowani arcybiskupi ołomunieccy z 19 i 20 wieku.

Naprzeciwko tej kaplicy jest kaplica św. Cyryla i Metodego albo też Kaplica chórowa. Tutaj jest umieszczony cenny późnogotycki relief Matki Boskiej z końca 15 wieku, który tutaj służy jako ołtarz i został tutaj przeniesiony z zamkniętego kościoła w Předhradí. Po stronach ołtarza znajdują się rzeźby św. Piotra i Pawła z 15 wieku.

W wielkich szafach przy wejściach do kaplic znajduje się część skarbu katedralnego, relikwiarz z zwłokami świętych.  

Przy wyjściu z prezbiterium możemy zauważyć chór, na którym są umieszczone organy z 1885 r., wytworzone przez firmę Rieger z Krnova (op. 145, tzn. liczba porządkowa firmy Rieger, 3 manuały, 50 rejestrów, 1320 piszczałek).

Krypta 

Barokowa dwupiętrowa krypta, której górne piętro jest dostępne zwiedzającym, służy w lecie jako galeria z wystawami katedralnych skarbów, liturgicznych szat i przedmiotów. W dolnej krypcie są pochowani niektórzy ołomunieccy (arcy)biskupi z 17 i 19 wieku. W zachodnim frontu górnej krypty jest ułożona marmurowa skrzynka z sercem ołomunieckiego arcybiskupa Rudolfa Jana – 1819-1831, arcywojewody austriackiego z dynastii Habsburskiej, którego ciało jest ułożone w rodzinnej krypcie u kapucynów w Wiedniu.  

W krypcie mogą Państwo kupić sobie pamiątkowe przedmioty, pocztówki oraz publikację o historii katedry uzupełnianą o dzisiejsze i ówczesne zdjęcia.

Północna nawa (na lewo od głównych wstępnych drzwi) 

Obok wejścia do krypty znajduje się ołtarz św. Józefa.

Kazalnica jest wzniesiona w stylu nowogotyckim z włoskiego marmuru, jest ozdobiona reliefami czterech ewangelistów, płyty zawierające dziesięcioro przykazań i herbem donatora dziekana kapitulnego hrabiego Roberta Lichnovskiego.

Droga krzyżowa została wytworzona w 1976 r. przez K. Stadnika i F. Radvana przy okazji 200 rocznicy awansu ołomunieckiego biskupstwa na arcybiskupstwo (1777-1977).

Na jednym ze słupów jest ołtarz czeskiego świętego św. Jana Nepomucena.

Pod chórem przy wejściu do katedry znajdują się marmurowe płyty z nazwiskami morawskich biskupów od czasów państwa wielkomorawskiego, następnie jest tutaj 57 biskupów po odnowieniu biskupstwa w Ołomuńcu od 1063 r. i 13 arcybiskupów od 1777 r. Obecnie jest arcybiskupem ołomunieckim mons. Jan Graubner.

Front katedry 

Front katedry jest ozdobiony rzeźbami morawskich patronów z patronami arcydiecezji: św. Wacława, św. Cyrila i Metodego, którzy są zarazem współpatronami Europy. Nad rozetą jest popiersie budowniczego przebudowy nowogotyckiej Gustawa Meretty. Na frontu znajdują się także rzeźby czterech ewangelistów- Mateusza, Marka, Łukasza i Jana. Ponad wstępnymi drzwiami jest relief Najświętszej Trójcy, ponad prawymi drzwiami znajduje się Boże Narodzenie, ponad lewymi drzwiami Nawiedzenie Panny Marii.

Wieży i dzwony 

W lewej wieży frontowej zostały w 1985 r. przy okazji 1100 rocznicy śmierci św. Metodego zainstalowane kuranty z 15 dzwonami o ogólnej wadze 1276 kg. W prawej wieży frontowej znajduje się dzwon św. Jan Nepomucen razem z dzwonem św. Cyryla i Metodego. W najwyższej południowej wieży jest dzwon św. Wacława i Najświętszej Trójcy, który jest trzecim największym dzwonem w Republice Czeskiej (waga 8 ton, średnica 2,41m). Drugim dzwonem w tej wieży jest dzwon św. Piotra i Pawła.